Hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị cấp xã đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Từ chủ trương và những kết quả tích cực

Hệ thống chính trị cấp xã nước ta hiện nay được cấu thành từ 3 thành tố: tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội. Trong đó, đảng bộ cấp xã là hạt nhân chính trị, giữ vai trò lãnh đạo hệ thống chính trị cấp xã; chính quyền cấp xã giữ vai trò quản lý, điều hành; Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã đại diện quyền làm chủ của các tầng lớp nhân dân. Hệ thống chính trị cấp xã đóng vai trò quan trọng trong giữ vững ổn định chính trị, bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền; phát triển kinh tế - xã hội, không ngừng nâng cao đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của nhân dân.

Thực hiện chủ trương của Trung ương, thời gian qua các địa phương tích cực triển khai thực hiện chủ trương sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã phù hợp với quy hoạch tỉnh, quy hoạch nông thôn, đô thị. Năm 2019, cả nước có 11.162 xã, phường, thị trấn. Triển khai Kế hoạch thực hiện sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã trong giai đoạn 2019 - 2021 theo Nghị quyết số 32/NQ-CP, ngày 14-5-2019 của Chính phủ, các địa phương đã thực hiện sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã, phường không đạt tiêu chuẩn về diện tích và dân số. Đến nay, cả nước có 10.035 đơn vị hành chính cấp xã, phường, thị trấn. Theo đó, các tổ chức trong hệ thống chính trị cấp xã cũng thay đổi về số lượng theo đơn vị hành chính.

Theo Nghị định số 33/2023/NĐ-CP, ngày 10-6-2023 của Chính phủ “Quy định về cán bộ, công chức cấp xã và người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố”, số lượng cán bộ, công chức cấp xã được tính theo loại đơn vị hành chính cấp xã. Cụ thể, đối với phường loại I có 23 người, loại II có 21 người, loại III có 19 người; đối với xã, thị trấn loại I có 22 người, loại II có 20 người, loại III có 18 người. Cán bộ cấp xã gồm các chức danh: bí thư, phó bí thư đảng ủy; chủ tịch, phó chủ tịch hội đồng nhân dân; chủ tịch, phó chủ tịch ủy ban nhân dân; chủ tịch ủy ban Mặt trận Tổ quốc; bí thư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh; chủ tịch hội liên hiệp phụ nữ; chủ tịch hội nông dân (áp dụng đối với xã, phường, thị trấn có hoạt động nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và có tổ chức hội nông dân); chủ tịch hội cựu chiến binh. Công chức cấp xã gồm các chức danh: chỉ huy trưởng ban chỉ huy quân sự; văn phòng - thống kê; địa chính - xây dựng - đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc địa chính - nông nghiệp - xây dựng và môi trường (đối với xã); tài chính - kế toán; tư pháp - hộ tịch; văn hóa - xã hội. Trong đó, phần lớn bí thư đảng ủy cấp xã đồng thời là chủ tịch hội đồng nhân dân, một số nơi có đủ điều kiện thực hiện bí thư đảng ủy cấp xã đồng thời là chủ tịch ủy ban nhân dân.

Theo Báo cáo số 8677/BC-BNV, ngày 31-12-2024 của Bộ Nội vụ “Về tình hình và kết quả thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2023-2025” (tính đến ngày 31-12-2024), đối với đơn vị hành chính cấp xã có 1.178 đơn vị thực hiện sắp xếp (664 đơn vị thuộc diện sắp xếp, 134 đơn vị khuyến khích sắp xếp, 298 đơn vị liền kề, 82 đơn vị thành lập nguyên trạng); sau sắp xếp, giảm 563 đơn vị hành chính cấp xã. Số lượng cán bộ, công chức, viên chức tại các đơn vị hành chính cấp xã thực hiện sắp xếp được thống kê như sau: (1) Tổng số cán bộ, công chức, viên chức, người hoạt động không chuyên trách hiện có tại các đơn vị hành chính cấp xã thực hiện sắp xếp 33.292 người; (2) Bố trí đúng quy định tại các đơn vị hành chính cấp xã mới hình thành sau sắp xếp 20.662 người; (3) Số dôi dư 12.630 người (cán bộ: 4.702 người, công chức: 3.948 người, viên chức y tế: 952 người, người hoạt động không chuyên trách: 3.028 người).

Từ khi đất nước tiến hành công cuộc đổi mới, tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị cấp xã thường xuyên được hoàn thiện phù hợp với điều kiện thực tiễn. Tuy nhiên, phần lớn các đơn vị cấp xã còn hạn chế, bất cập cả về quy mô, trình độ phát triển và đội ngũ cán bộ; tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và việc phân cấp, phân quyền, thực thi quản lý nhà nước của chính quyền địa phương chưa đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ phát triển đất nước trong thời kỳ mới. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, điều hành của các cơ quan cấp xã, tác động đến tư tưởng, niềm tin của nhân dân và sự ổn định, phát triển kinh tế - xã hội.

Trước yêu cầu, nhiệm vụ của thời kỳ phát triển mới, hướng đến hiện thực hóa hai mục tiêu 100 năm (100 năm thành lập Đảng vào năm 2030 và 100 năm thành lập nước vào năm 2045), Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, đứng đầu là đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã đề ra các chủ trương lớn, quan trọng về cuộc cách mạng sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị. Ban Chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 56-NQ/TW, ngày 25-11-2024; Kết luận số 121-KL/TW, ngày 24-01-2025 “Về tổng kết Nghị quyết số 18-NQ/TW, ngày 25-10-2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”. Bộ Chính trị, Ban Bí thư ban hành Kết luận số 126-KL/TW, ngày 14-02-2025 “Về một số nội dung, nhiệm vụ tiếp tục sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị năm 2025”; Kết luận số 127-KL/TW, ngày 28-02-2025 “Về triển khai nghiên cứu, đề xuất tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị”; Kết luận số 137-KL/TW, ngày 28-3-2025 “Về Đề án sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp”. Ban Chỉ đạo Trung ương về tổng kết việc thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW đã ban hành Công văn số 43-CV/BCĐ, ngày 20-3-2025 “Về kế hoạch tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị”.

Từ các chủ trương nêu trên, hệ thống tổ chức đảng, đơn vị hành chính các cấp và mô hình tổ chức chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ được sắp xếp, tổ chức lại tinh gọn, hoàn thiện theo mô hình 2 cấp (cấp tỉnh, cấp xã). Phát biểu bế mạc tại Hội nghị lần thứ 11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, Tổng Bí thư Tô Lâm đã kết luận một số vấn đề lớn, trong đó có chủ trương giảm khoảng 60 - 70% đơn vị hành chính cấp xã; thực hiện mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã chủ yếu thực hiện chính sách từ cấp Trung ương và cấp tỉnh ban hành; được tăng cường phân cấp, phân quyền và có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quyết định việc tổ chức thi hành pháp luật trên địa bàn(1). Như vậy, sau sáp nhập, các tổ chức trong hệ thống chính trị cấp xã có sự thay đổi về chức năng, nhiệm vụ, với vị trí, vai trò được nâng lên một tầm mới; cơ cấu, chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã cũng đặt ra các yêu cầu cao hơn để đáp ứng nhiệm vụ công tác trong tình hình mới.

Một số nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm thời gian tới

Để xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị cấp xã đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới với tinh thần hướng mạnh về cơ sở, thật sự gần dân, sát dân, phục vụ nhân dân tốt hơn, cần tập trung triển khai một số giải pháp:

Một là, đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền, tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động về việc sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị cấp xã. Hiện nay, Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, đứng đầu là đồng chí Tổng Bí thư không ngừng đổi mới tư tuy, đề ra các chủ trương mang tính đột phá, chiến lược, đặc biệt đối với cuộc cách mạng sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị. Với vị trí, vai trò quan trọng của cấp xã, các cấp ủy, tổ chức đảng cần đặc biệt quan tâm tổ chức thực hiện việc sắp xếp, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị thật sự hiệu quả. Phổ biến, quán triệt chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước sâu rộng trong cán bộ, đảng viên và nhân dân; tạo ra các đợt sinh hoạt chính trị tư tưởng, dân chủ thảo luận, lắng nghe các ý kiến đóng góp hợp lý, xác đáng; trao đổi để cán bộ, đảng viên và nhân dân nắm, hiểu đúng về chủ trương và đồng thuận nhất trí cao. Mặt khác, không ngừng khơi dậy tinh thần yêu nước, đoàn kết thống nhất, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung, lợi ích của nhân dân.

Hai là, tiếp tục hoàn thiện thể chế để tạo cơ sở chính trị, pháp lý về hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị cấp xã. Tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung, ban hành các văn bản của Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội liên quan đến việc sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, trong đó có cấp xã. Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư chỉ đạo các cơ quan, ban đảng Trung ương tham mưu sửa đổi, bổ sung các quy định, hướng dẫn về thi hành Điều lệ Đảng; nghiệp vụ công tác đảng viên; quy định của Ban Bí thư về chức năng, nhiệm vụ của đảng bộ, chi bộ cơ sở ở xã, phường, thị trấn; chỉ đạo Đảng ủy Quốc hội, Đảng ủy Chính phủ lãnh đạo, chỉ đạo việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung, ban hành các văn bản quy định về tiêu chí, tiêu chuẩn đơn vị hành chính cấp xã; cán bộ, công chức cấp xã; chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức, viên chức, người lao động bị tác động trực tiếp trong thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy, tinh giản biên chế.

Ba là, hoàn thiện và triển khai thực hiện tổ chức bộ máy mới của hệ thống chính trị cấp xã ổn định, hoạt động hiệu quả. Bố trí bộ máy chủ chốt cấp xã, nhất là các xã sáp nhập phải chú trọng chọn lựa về tiêu chuẩn, năng lực trên cơ sở các tiêu chí; không nhất thiết bố trí cán bộ chủ trì phải đồng đều phụ thuộc các địa bàn. Đổi mới, sắp xếp, hoàn thiện mô hình tổ chức đảng đồng bộ với tổ chức bộ máy của các đơn vị hành chính, bảo đảm thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ chính trị; nghiên cứu nâng tầm chức năng, nhiệm vụ của đảng bộ, đảng ủy cấp xã lên tổ chức đảng cấp trên cơ sở để đủ thẩm quyền giải quyết một số nhiệm vụ. Xây dựng nền hành chính phục vụ nhân dân, chuyên nghiệp, hiện đại, trong sạch, vững mạnh, công khai, minh bạch, hiệu quả. Tiếp tục đổi mới tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội tập trung cho cơ sở, đáp ứng yêu cầu công tác vận động quần chúng của Đảng. Trong quá trình vận hành tổ chức bộ máy cấp xã mới, các cấp ủy kịp thời phản ánh khó khăn, vướng mắc, đồng thời tự đổi mới, linh hoạt trong lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện.

Bốn là, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín để vận hành tổ chức bộ máy cấp xã mới, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ ngày càng cao. Cần có số lượng, cơ cấu cán bộ, công chức cấp xã hợp lý giữa khối đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam để phục vụ nhân dân thật sự hiệu quả. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã về lý luận chính trị, nghiệp vụ chuyên môn, kỹ năng làm việc, nâng cao trình độ công nghệ thông tin để thực hiện tốt việc chuyển đổi số trong cải cách thủ tục hành chính. Mặt khác, chính quyền địa phương cần mạnh dạn tinh giản biên chế đối với những người không đáp ứng yêu cầu về năng lực, trình độ, phẩm chất và uy tín.

Năm là, thường xuyên kiểm tra, giám sát hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan, tổ chức và đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã. Ban Tổ chức Trung ương chủ trì, phối hợp với Ủy ban Kiểm tra Trung ương, Bộ Nội vụ và các cơ quan liên quan thường xuyên hướng dẫn, kiểm tra các tỉnh, thành phố hoàn thiện và triển khai thực hiện tổ chức bộ máy mới của hệ thống chính trị cấp xã. Các tỉnh ủy, thành ủy trực thuộc Trung ương có cơ chế giám sát, đánh giá thực chất hoạt động của cán bộ, công chức và tổ chức bộ máy cấp xã./.

------------------------------------

(1) Xem: Hạnh Nguyên: "Bế mạc Hội nghị lần thứ 11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII", Báo Nhân dân điện tử, ngày 12-4-2025, https://nhandan.vn/be-mac-hoi-nghi-lan-thu-11-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xiii-post871954.html