Cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy và những vấn đề cần quan tâm

Cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy đang được Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương tập trung chỉ đạo đã chứng minh sự đúng đắn, phù hợp với xu thế phát triển và quy luật khách quan, được nhân dân đồng tình, ủng hộ. Chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước về cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy là đúng đắn, phù hợp, nhưng khi triển khai đã xuất hiện nhiều vấn đề cần giải quyết, đòi hỏi quyết tâm cao của người lãnh đạo. Trong giai đoạn sắp xếp, tinh gọn các cơ quan trung ương liên quan đến cơ chế vận hành, đến kiến trúc thượng tầng, ảnh hưởng trực tiếp đến việc xây dựng thể chế nên có những vấn đề phức tạp nhất định. Trong giai đoạn tiếp theo, việc xây dựng chính quyền hai cấp, sắp xếp, sáp nhập tỉnh, xã sẽ xuất hiện những vấn đề mới. Trong bài viết “Tinh - gọn - mạnh - hiệu năng - hiệu lực - hiệu quả”, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “... để đạt được các mục tiêu chiến lược, không chỉ đòi hỏi những nỗ lực phi thường, những cố gắng vượt bậc, mà còn không cho phép chúng ta chậm trễ, lơi lỏng, thiếu chính xác, thiếu đồng bộ, thiếu nhịp nhàng trên từng bước đi; muốn vậy, cần khẩn trương thực hiện cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị”⁽¹⁾.

Những vấn đề cần quan tâm trong cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy

Thứ nhất, một số cán bộ, công chức, viên chức chưa hiểu đúng, hiểu đầy đủ về tính chất, nội dung, phương thức của cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy. Cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy nếu chỉ có sự quyết tâm thì chưa đủ, mà rất cần thông suốt về tư tưởng, thống nhất trong cách hiểu, phương thức, biện pháp triển khai và hành động của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Quan điểm của Đảng đã rõ, nhưng quá trình triển khai vẫn còn những cách hiểu, cách nhìn nhận khác nhau. Tính thời cơ, tính triệt để, tính toàn diện của cuộc cách mạng vẫn chưa được hiểu thấu đáo và thấm nhuần ở một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức. Bên cạnh đó, vẫn còn những góc nhìn chưa đúng quan điểm của Đảng về cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy. Cách hiểu chưa đầy đủ, không chính xác đã gây ra những nhiễu loạn về thông tin, gây ra những cản trở trong quá trình triển khai cuộc cách mạng.

Thứ hai, những người bị ảnh hưởng của cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy cần có sự chia sẻ. Mục tiêu của cuộc cách mạng sắp xếp bộ máy hướng đến sự tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Điều này cũng đồng nghĩa với việc một bộ phận không nhỏ những người đang gắn bó với khu vực công phải nghỉ việc hoặc chuyển đổi công việc, môi trường làm việc. Với những người còn trẻ, mới tham gia làm việc khu vực công sẽ ít chịu tác động hơn, thậm chí còn là cơ hội tốt để họ tìm kiếm một môi trường, công việc mới phù hợp. Tuy nhiên, với những người gắn bó lâu năm và đã bước sang tuổi trung niên, quen với một môi trường làm việc nhất định thì sự thay đổi, tìm kiếm một công việc mới phù hợp sẽ là một thách thức. Bên cạnh đó, những người thuộc đối tượng tinh giản còn bị ảnh hưởng bởi góc nhìn của những người trong gia đình và từ xã hội. Sắp xếp, tinh giản bộ máy sẽ tác động về thu nhập, việc làm…, từ đó ảnh hưởng đến tư tưởng, tâm tư, nguyện vọng của cán bộ, công chức, viên chức và gia đình của cán bộ.

Theo Báo cáo tổng kết công tác cải cách hành chính của Bộ Nội vụ năm 2022, từ năm 2015 đến năm 2021 cả nước đã tinh giản được 79.000 biên chế (tương đương 10,1%). Hiện nay, cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy sẽ ảnh hưởng đến khoảng 100.000 người và có thể nhiều hơn trong thời gian tới. Tuy nhiên, chính sách hỗ trợ cán bộ, công chức bị tinh giản vẫn còn một số bất cập sẽ tiếp tục được điều chỉnh phù hợp.

Thứ ba, khó khăn trong việc làm thay đổi tư tưởng bảo thủ, “lối mòn” của một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức, trong đó có cả người đứng đầu. Sự thay đổi sẽ ảnh hưởng đến tâm tư, gây lo ngại giảm thu nhập, lo sợ không theo kịp được với sự đổi mới. Trong mỗi con người đều tồn tại tâm lý ngại thay đổi, tư duy “an phận”, “lối mòn”, sợ khó, né tránh trách nhiệm, thiếu tinh thần đổi mới, sáng tạo. Trong các cơ quan hành chính vốn có tính ổn định cao, tồn tại trong thời gian dài nên tâm lý ngại thay đổi đã ăn sâu vào suy nghĩ nhiều người. Khi có sự thay đổi đồng nghĩa với việc phá bỏ những “lối mòn cũ”, “tư duy cũ”, đòi hỏi sự thích ứng với môi trường làm việc mới, áp lực công việc lớn hơn và yêu cầu về năng lực cao hơn. Điều này khiến nhiều người cảm thấy lo ngại hoặc tìm cách trì hoãn sự thay đổi. Tinh gọn bộ máy không chỉ đòi hỏi phải thay đổi về cơ cấu tổ chức, mà còn là cuộc cách mạng về tư duy, quan điểm, nhận thức từ nhà quản lý lãnh đạo đến mỗi người lao động. Đấu tranh để thay đổi tư duy, cách nhìn cho cán bộ, công chức, viên chức, đặc biệt là người đứng đầu, cần phải thực hiện trước tiên và quyết liệt để bảo đảm sự thành công của cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy hiện nay.

Thứ tư, dự báo những xáo trộn khi sáp nhập. Cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy tác động đến đời sống xã hội từ những thủ tục hành chính cho đến tâm lý của cán bộ, công chức, viên chức và người dân. Hàng loạt các vấn đề đặt ra về thủ tục hành chính như giấy tờ có ghi thông tin địa danh hành chính cũ có cần thay đổi không; việc đi lại, kinh phí làm những giấy tờ cá nhân được xử lý như thế nào; kinh phí, tạo điều kiện rút gọn quy trình làm những việc trên cho người dân thế nào?... Những băn khoăn, lo lắng của người dân cần sớm được giải đáp, định hướng.

Công việc, đời sống sinh hoạt của những người làm việc trong khu vực công cũng có những xáo trộn. Sau sáp nhập, chắc chắn một số cán bộ, công chức, viên chức phải có sự dịch chuyển về không gian làm việc. Việc sáp nhập tỉnh, xã sẽ phải thay đổi khoảng cách làm việc, làm xáo trộn cuộc sống sinh hoạt, chăm sóc gia đình của cán bộ. Để cán bộ, công chức, viên chức yên tâm làm việc, cống hiến cho đất nước, rất cần những giải pháp song song với quá trình sáp nhập các đơn vị hành chính.

Bên cạnh đó, tâm lý của người dân cũng bị xáo trộn khi tên tỉnh, tên huyện, tên xã quê hương thay đổi. Trong giai đoạn trước đó, khi triển khai sáp nhập các thôn, xã, nhiều nơi đã xảy ra các tranh luận về cách đặt tên. Theo đó, Trung ương cần có những định hướng.

Thứ năm, việc lựa chọn đội ngũ cán bộ, công chức có chất lượng. Một trong những yếu kém trong nền hành chính được chỉ ra là chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức còn hạn chế dẫn đến bộ máy cồng kềnh, chồng chéo, hoạt động không hiệu quả. Do đó, mục tiêu của cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy là lựa chọn được đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức “tinh”, có chất lượng để làm việc “hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả”. Quá trình sắp xếp, sáp nhập sẽ dẫn đến dư thừa nên có người sẽ nghỉ hưu sớm, nghỉ việc hoặc chuyển đổi công việc khác. Để tạo điều kiện cho cán bộ, ngày 31-12-2024 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 178/2024/NĐ-CP quy định về chính sách, chế độ đối với cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và lực lượng vũ trang trong thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhóm đối tượng xin ra khỏi khu vực công không phải những người năng lực chưa đáp ứng hoặc những người sắp nghỉ hưu, mà có cả những người có trình độ cao, thời gian làm việc còn nhiều. Có tình trạng một số người nhân cơ hội này xin ra khỏi khu vực công để nhận được khoản kinh phí hỗ trợ của Nhà nước. Khi đó Nhà nước vừa mất kinh phí, vừa mất nguồn nhân lực chất lượng cao dẫn đến tình trạng “chảy máu chất xám”. Mặc dù, chủ trương của Trung ương đưa ra quan điểm không cho cán bộ có năng lực, có trình độ nghỉ việc nhưng việc đưa ra các tiêu chí, chính sách cụ thể để lựa chọn, giữ chân hiện nay chưa thật rõ.

Thứ sáu, xử lý cơ sở vật chất dôi dư. Việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy trong toàn hệ thống chính trị nhất là cấp tỉnh, huyện, xã sẽ dẫn đến dôi dư số lượng lớn cơ sở vật chất, đất đai. Theo định hướng của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, số lượng các xã sẽ giảm khoảng 60-70% số đơn vị hành chính, bỏ cấp huyện, sáp nhập còn lại 34 tỉnh thành. Tính đến ngày 1-2-2025, Việt Nam có 10.053 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 1.724 phường, 617 thị trấn và 7.694 xã, sau sáp nhập sẽ giảm xuống còn khoảng 3.000 - 3.500 xã, phường, như vậy dư ra số trụ sở cấp xã khá lớn. Tương tự, hiện cả nước có 696 đơn vị hành chính cấp huyện, trong đó: 2 thành phố thuộc thành phố trực thuộc Trung ương (Thủ Đức - Thành phố Hồ Chí Minh và Thủy Nguyên - thành phố Hải Phòng), 84 thành phố thuộc tỉnh, 53 thị xã, 49 quận và 508 huyện. Chưa tính cấp tỉnh, số lượng trụ sở cấp xã, huyện dôi dư sau sáp nhập sẽ rất lớn. Do đó, đất đai, cơ sở vật chất dôi dư sau sáp nhập cần có những phương án sử dụng hợp lý, tránh sự lãng phí.

Giải pháp giải quyết những vấn đề đặt ra trong cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy hiện nay

Thứ nhất, tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền đối với cán bộ, công chức, viên chức, đảng viên, phát huy vai trò của cấp ủy, người đứng đầu trong cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy. Trước hết, tập trung quán triệt, tạo sự thống nhất cao về nhận thức, trách nhiệm của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương. Các cấp ủy, đặc biệt là người đứng đầu phải gương mẫu, đi đầu, quán triệt đến từng cán bộ, đảng viên, hiểu đúng, đầy đủ quan điểm, định hướng chỉ đạo, đồng thời thường xuyên cập nhật các chỉ đạo mới của Đảng. Bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ, chủ động tham gia các nội dung, nhiệm vụ liên quan, nhất là quan tâm công tác tuyên truyền, định hướng tư tưởng và dư luận xã hội, tạo sự đồng thuận trong cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức và các tầng lớp nhân dân. Mỗi đảng viên cần gương mẫu trong phát ngôn và hành động, tích cực tuyên truyền, vận động người thân, cộng đồng và xã hội hiểu đúng, tạo sự đồng thuận trong xã hội.

Thứ hai, làm tốt công tác tư tưởng đối với những người bị ảnh hưởng từ quá trình tinh gọn bộ máy. Đẩy mạnh công tác vận động, truyền thông đến cán bộ, công chức, viên chức, đặc biệt những người bị ảnh hưởng, để hiểu rõ mục tiêu, ý nghĩa, lợi ích, tạo sự chia sẻ, ủng hộ công cuộc sắp xếp, tinh gọn bộ máy. Cần nhìn nhận những người tinh giản không phải tất cả do năng lực, sức khỏe, mà còn là sự nhường nhịn, thiệt thòi, hy sinh vì đại cục chung của đất nước. Số lượng cán bộ, công chức, viên chức tinh giản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân, gia đình nên cần có những chính sách hỗ trợ đồng bộ. Có chính sách đào tạo, bồi dưỡng, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp đối với những người phải dịch chuyển ra khỏi khu vực công. Làm tốt công tác tư tưởng, tạo sự đồng thuận xã hội, góp phần phá vỡ tư tưởng cũ, bảo thủ “lối mòn” trong đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Để có sự đồng thuận và ủng hộ của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và toàn xã hội, cần công khai kết quả thực hiện tinh gọn là yếu tố quan trọng giúp tạo niềm tin cho người dân và cán bộ, công chức, viên chức. Khi được hiểu rõ, tin tưởng vào chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về tinh gọn bộ máy, cán bộ sẽ sẵn sàng ủng hộ, hợp tác và tham gia vào quá trình thực hiện một cách tích cực, chủ động.

Thứ ba, bảo đảm sự ổn định, tránh những xáo trộn không cần thiết. Đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức phải thay đổi nơi làm việc cần xem xét tạo điều kiện tốt nhất về đi lại, sinh hoạt để cán bộ yên tâm làm việc và cống hiến. Bên cạnh đó là chính sách về tiền lương, chế độ phúc lợi để “giữ chân” được những người có năng lực ở lại làm việc.

Thứ tư, có chính sách “giữ chân”, thu hút được nhân tài. Cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy có thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức sau tinh gọn. Đó phải là những người có trình độ chuyên môn phù hợp, đạo đức tốt, tâm huyết với công việc, có tư duy đổi mới, năng động, sáng tạo làm việc chuyên nghiệp phù hợp với quy mô, tính chất, yêu cầu của bối cảnh mới. Yêu cầu của tinh gọn bộ máy là không được tinh giản người tài, ngăn tình trạng “chảy máu chất xám”. Không tinh gọn bộ máy bằng sự cắt giảm cơ học mà cần có tiêu chí rõ ràng, toàn diện về đánh giá cán bộ, công chức, viên chức. Đào tạo và phát triển đội ngũ cán bộ, công chức chuyên nghiệp, thực tài, tận tâm và có trách nhiệm là điều kiện tiên quyết để “giữ chân” người tài. Bên cạnh đó phải có mức lương, chế độ đãi ngộ tương xứng, để không chỉ giữ mà còn thu hút được người tài cho bộ máy hành chính nhà nước.

Thứ năm, có phương án sử dụng cơ sở vật chất dôi dư hợp lý, tránh tình trạng lãng phí. Với số lượng đất đai, cơ sở vật chất dự kiến dôi dư rất lớn sau sáp nhập sẽ là điều kiện thuận lợi để chuyển đổi mục đích sử dụng cho các công trình công cộng, an sinh xã hội, do đó cần có chính sách, biện pháp điều chuyển hợp lý, tận dụng tối đa để phục vụ nhân dân tốt nhất. Các địa phương cần xác định đất đai, cơ sở vật chất dôi dư sau sáp nhập là một nguồn lực, là cơ hội để thúc đẩy sự phát triển của địa phương. Bên cạnh đó, cần có chính sách tái cơ cấu hợp lý, thu hút sự tham gia của tư nhân để sử dụng hiệu quả, tránh lãng phí cơ sở vật chất dôi dư.

Kết luận

“Cuộc cách mạng” tinh gọn bộ máy là xu hướng tất yếu, là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để xây dựng hệ thống chính trị thực sự tinh gọn, mạnh, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Đây là cuộc cách mạng toàn diện, sâu sắc trên tất cả các phương diện nên cũng đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm giải quyết. Trong quá trình thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy cần sớm nhận diện những vấn đề đặt ra. Nhận diện, phân tích, đánh giá những vấn đề này không phải để bàn lùi, mà để quyết tâm cao hơn, xem xét đầy đủ, đa chiều và thấu đáo hơn, từ đó đưa ra những quyết sách chính xác, khoa học, hợp lý. Thực hiện thành công cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy sẽ là động lực để đưa Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc./.

---------------------------------

(1) GS, TS Tô Lâm: “Tinh - Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 5-11-2024,  https://www.tapchicongsan.org.vn/ media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/ tinh-gon-manh-hieu-nang-hieu-luc-hieu-qua