Liêm chính doanh nghiệp trong hoạt động kinh doanh - Kinh nghiệm ở một số quốc gia

Vấn đề liêm chính trong hoạt động kinh doanh

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, các doanh nghiệp đều chú trọng việc nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc thiết lập bộ máy để quản lý đồng nghĩa với việc trao “quyền lực” cho những cá nhân đứng đầu để điều hành, quản lý hoạt động hay sử dụng tiền, tài sản của doanh nghiệp. Quyền lực luôn có xu hướng lạm quyền xuất hiện không phân biệt khu vực công hay tư, theo đó, tham nhũng xảy ra ở cả khu vực công và khu vực tư.

Tham nhũng trong kinh doanh tại nhiều quốc gia là một vấn nạn nghiêm trọng, trong đó hình thành các mối quan hệ tư bản thân hữu giữa doanh nghiệp với quan chức chính phủ để đạt được những lợi thế trong hoạt động đầu tư, kinh doanh. Do đó, xu thế lập pháp của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy những chuyển biến tích cực trong xây dựng các chiến lược, sáng kiến và các quy định pháp luật để thúc đẩy liêm chính doanh nghiệp, phòng ngừa tham nhũng trong hoạt động kinh doanh. Trong những thập niên gần đây, nhiều quốc gia đã tăng cường điều tra, xử lý các doanh nghiệp có hành vi tham nhũng, hối lộ và đưa ra các mức phạt tiền lên đến hàng trăm triệu USD. Cùng với đó đưa ra các biện pháp loại trừ, miễn giảm hoặc trì hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự cho doanh nghiệp nếu đã thực hiện các biện pháp thích đáng để ngăn ngừa hành vi tham nhũng, hối lộ. Đây chính là một trong những nhân tố quan trọng để thúc đẩy, khuyến khích các doanh nghiệp xây dựng các chính sách tuân thủ và thực thi liêm chính doanh nghiệp, bộ quy tắc đạo đức kinh doanh để kiểm soát những hành vi thuộc “vùng xám” và nâng cao ý thức về kinh doanh dựa trên giá trị đạo đức.

Trên thực tế, các chương trình tuân thủ và thực thi liêm chính, phòng ngừa tham nhũng, các bộ quy tắc ứng xử, đạo đức trong các doanh nghiệp đã và đang tăng lên theo cấp số nhân. Theo một khảo sát của Fortune Global, các doanh nghiệp có những quy tắc liêm chính đã tăng gấp 4 lần trong gần 15 năm qua. Phạm vi điều chỉnh của các quy tắc cũng rất rộng, trong đó khoảng 63% các quy tắc kinh doanh đang được áp dụng tại 200 doanh nghiệp lớn nhất theo đánh giá của Fortune Global là nhằm đối phó với tham nhũng và hối lộ. Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế, sự lãnh đạo đúng đắn, các hệ thống tuân thủ chống tham nhũng và việc giám sát bằng quy định là những yếu tố có ý nghĩa quan trọng đối với liêm chính doanh nghiệp. Nhưng cũng cần thiết phải bổ sung cả những động cơ thúc đẩy, công tác kiểm tra nhằm đánh giá việc thực hiện, phát hiện những kẽ hở chống lại những hành vi tham nhũng.

Bảo đảm liêm chính doanh nghiệp và phòng ngừa tham nhũng trong khu vực tư được xác định là một trong những nội dung quan trọng tại Công ước của Liên hiệp quốc về chống tham nhũng. Điều 12 của Công ước này quy định các biện pháp mà các quốc gia thành viên cần thực hiện: (a) Thúc đẩy hợp tác giữa các cơ quan thực thi pháp luật và các tổ chức tư nhân tương ứng; (b) Thúc đẩy xây dựng các chuẩn mực và thủ tục nhằm bảo vệ sự liêm khiết của các tổ chức tư nhân tương ứng, trong đó có quy tắc ứng xử về tính chính xác, tính chính trực và tính đúng đắn trong hoạt động kinh doanh và tất cả các nghề nghiệp liên quan, đồng thời thúc đẩy công tác phòng ngừa xung đột lợi ích, thúc đẩy nhân rộng các thực tiễn thương mại tốt trong hoạt động kinh doanh và trong quan hệ hợp đồng với quốc gia đó; (c) Tăng cường tính minh bạch giữa các tổ chức tư nhân, khi thích hợp áp dụng cả các biện pháp nhận dạng cá nhân tham gia thành lập và quản lý công ty; (d) Phòng ngừa việc lạm dụng thủ tục điều chỉnh tổ chức tư nhân, trong đó có thủ tục trợ cấp và cấp phép của các cơ quan chức năng đối với các hoạt động thương mại; (e) Phòng ngừa xung đột lợi ích bằng cách cấm, khi thấy phù hợp và trong một thời gian hợp lý, những người từng là công chức thực hiện các hoạt động nghề nghiệp hoặc cấm khu vực tư nhân tuyển dụng công chức vào làm việc sau khi họ đã từ chức hoặc về hưu nếu các hoạt động nghề nghiệp hoặc việc tuyển dụng đó có liên quan trực tiếp đến chức năng mà công chức này đảm nhiệm hoặc giám sát khi còn đương nhiệm; (f) Bảo đảm rằng các doanh nghiệp tư nhân, trên cơ sở xét đến cơ cấu tổ chức và quy mô của mình, có chế độ kiểm soát kiểm toán nội bộ nhằm phòng ngừa và phát hiện hành vi tham nhũng; và rằng các tài khoản và các báo cáo tài chính cần thiết của những doanh nghiệp này tuân thủ các quy trình thích hợp về kiểm toán và chứng nhận.

Để phòng ngừa tham nhũng trong doanh nghiệp, Luật chống tham nhũng của Cộng hòa Pháp quy định các doanh nghiệp phải xây dựng và thực hiện chương trình tuân thủ nội bộ để chống hối lộ và gây ảnh hưởng để trục lợi. Yêu cầu tiếp theo của Luật này là việc tiến hành các biện pháp kiểm soát kế toán, bao gồm cả kiểm soát nội bộ và kiểm soát ngoài, cũng như một quy trình kiểm toán nội bộ và kiểm soát tuân thủ chống tham nhũng. Luật còn quy định các doanh nghiệp thuộc diện điều chỉnh phải có quy trình cẩn trọng thích đáng đối với các khách hàng lớn, các nhà cung cấp và những người môi giới; yêu cầu xây dựng một bản đồ thường xuyên được cập nhật để nhận diện các nguy cơ tham nhũng theo phạm vi địa lý nơi doanh nghiệp đang hoạt động và theo khu vực kinh doanh.

Ngoài ra, Cộng hòa Pháp đã ban hành Hướng dẫn về tăng cường thực thi phòng ngừa tham nhũng trong các giao dịch thương mại năm 2015. Hướng dẫn không có tính bắt buộc nhưng có ý nghĩa khuyến khích, hướng dẫn các doanh nghiệp trong việc xây dựng, phát triển và thực hiện những chính sách phòng ngừa tham nhũng thương mại một cách hiệu quả. Hướng dẫn xây dựng 6 nguyên tắc phòng ngừa tham nhũng đối với doanh nghiệp bao gồm: Cam kết quản trị ở cấp cao nhất; đánh giá rủi ro; thiết lập một chương trình tuân thủ chống tham nhũng; xây dựng cơ chế kiểm soát; truyền thông và tập huấn các chương trình tuân thủ chống tham nhũng, xây dựng chính sách xử phạt thích đáng.

Cộng hòa Pháp chú trọng phòng, chống tham nhũng liên quan đến quan hệ tư bản thân hữu giữa doanh nghiệp với quan chức nhà nước. Các quan chức cấp cao sau khi rời nhiệm sở, trong một thời hạn nhất định sẽ không được làm việc cho doanh nghiệp tư nhân trong lĩnh vực họ từng quản lý hoặc giám sát. Và trước khi nhận một công việc trong khu vực tư nhân, cựu quan chức cao cấp bắt buộc phải xin ý kiến của Ủy ban Đạo đức về phòng ngừa xung đột lợi ích. Các quan chức dân cử và bổ nhiệm cao cấp phải kê khai tài sản, các lợi ích (cổ phần, vị trí quản lý, cố vấn cho doanh nghiệp,...) khi nhậm chức và khi rời nhiệm sở để ngăn ngừa xung đột lợi ích tiềm ẩn. Các quy trình đấu thầu công được số hóa và công khai tối đa trên các cổng thông tin quốc gia để giảm thiểu cơ hội “ưu ái” các doanh nghiệp thân hữu; pháp luật hạn chế nghiêm ngặt việc tài trợ của doanh nghiệp cho các đảng phái và cá nhân chính trị gia, nhằm cắt đứt mối liên hệ tài chính có thể dẫn đến sự ưu đãi sau này.

Theo Hướng dẫn Điều 9 Đạo luật chống hối lộ năm 2010 của Vương quốc Anh, những biện pháp mà các tổ chức thương mại áp dụng để ngăn ngừa hối lộ rõ ràng, khả thi, dễ tiếp cận và có thể thực thi một cách hiệu quả. Các yếu tố của chính sách phòng ngừa hối lộ bao gồm: Cam kết của tổ chức đối với việc phòng ngừa hối lộ; phương pháp của tổ chức để giảm thiểu nguy cơ hối lộ cụ thể và tổng quan chiến lược của tổ chức để thực hiện các chính sách phòng ngừa hối lộ của tổ chức.

Qua báo cáo rà soát của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) cho thấy, Vương quốc Anh chưa ghi nhận việc xây dựng và thực thi hiệu quả chương trình tuân thủ là một yếu tố để giảm trừ trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp phạm tội hối lộ công chức nước ngoài. Tuy vậy, Hội đồng Báo cáo Tài chính của Anh đã ban hành Bộ Công cụ Quản trị doanh nghiệp gồm các tiêu chuẩn thực tiễn tốt, yêu cầu các công ty tại Vương quốc Anh phải có các hệ thống quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ phù hợp. Đưa ra danh sách các công ty được yêu cầu công khai cách thức họ tuân thủ Bộ Công cụ, có thể khởi động một cuộc điều tra nếu thấy cần thiết.

Đạo luật thực hành chống hối lộ nước ngoài (Đạo luật FCPA) của Hoa Kỳ có thể được xem như một hệ thống pháp luật toàn diện về hối lộ công chức nước ngoài. Từ khi Đạo luật FCPA được thông qua, Hoa Kỳ đã xúc tiến việc tạo ra một sân chơi bình đẳng, minh bạch cho các doanh nghiệp của Hoa Kỳ ở nước ngoài. Đạo luật FCPA yêu cầu các công ty đại chúng phải lưu giữ chi tiết sổ sách tài chính, kế toán phản ánh chính xác các giao dịch và chi tiêu, thực hiện các bước cần thiết để bảo đảm cơ quan kiểm tra có thể nhận diện được bức tranh toàn cảnh về tài chính của công ty. Một cá nhân có hành vi vi phạm các quy định của Đạo luật FCPA có thể phải chịu mức hình phạt tù với thời hạn 5 năm hoặc thậm chí lên đến 20 năm đối với một hành vi vi phạm cố ý. Các doanh nghiệp có thể bị phạt 2 triệu USD cho mỗi hành vi vi phạm. Các cá nhân có thể bị phạt 100.000 USD. Số tiền phạt có thể được tăng lên đến một số mức cao hơn đối với một số hành vi vi phạm do lỗi cố ý.

Theo Hướng dẫn hình phạt của Hoa Kỳ, các doanh nghiệp có thể được giảm đáng kể hình phạt nếu họ có các chương trình tuân thủ phù hợp, sẽ trừ đi ba điểm trong số điểm tính toán phạm tội của doanh nghiệp: phạt tiền từ 1 đến 2 triệu USD có thể giảm xuống 0,4-0,8 triệu USD. Mức phạt đối với công ty được giảm tới 95% và mức giảm sẽ phụ thuộc vào việc nhanh chóng báo cáo tội phạm cho cơ quan có thẩm quyền và việc không liên quan đến hành vi phạm tội của những nhân viên cấp cao của tổ chức. Bên cạnh đó, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đã yêu cầu phải có một hệ thống kiểm tra hiệu quả của chương trình tuân thủ, bao gồm việc kiểm toán tuân thủ chống tham nhũng để nhận diện bất kì nguy cơ nào trong hoạt động kinh doanh. Các yêu cầu này được xây dựng để doanh nghiệp thực hiện các biện pháp ngăn chặn và phát hiện hành vi phạm tội; đồng thời thúc đẩy văn hóa doanh nghiệp, khuyến khích hành vi đạo đức liêm chính và cam kết tuân thủ pháp luật.

Một số kinh nghiệm về liêm chính doanh nghiệp cho Việt Nam

Thứ nhất, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch, không tham nhũng để các doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng, phát triển bền vững là nhân tố quan trọng cho sự thịnh vượng của nền kinh tế quốc gia. Quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh phải nhất quán, đồng bộ, ổn định và bảo đảm thực thi trong thực tế là điều kiện tiên quyết để tạo sức cạnh tranh, sự phát triển của nền kinh tế và chính sách phòng ngừa tham nhũng trong hoạt động kinh doanh.

Thứ hai, các doanh nghiệp cần nhận thức các yêu cầu về liêm chính doanh nghiệp giúp định hướng các quyết định và hành động kinh doanh thể hiện các giá trị cốt lõi của doanh nghiệp; chủ động nâng cao liêm chính và phòng ngừa tham nhũng trong hoạt động kinh doanh, thương mại. Cần đào tạo, nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về phòng, chống tham nhũng, xây dựng văn hóa, đạo đức kinh doanh, quản trị doanh nghiệp. Hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm và khuyến khích doanh nghiệp xây dựng bộ quy tắc kinh doanh đạo đức, hệ thống quản trị nội bộ minh bạch, liêm chính...

Thứ ba, các doanh nghiệp cần phải xây dựng các chương trình tuân thủ liêm chính, phòng ngừa tham nhũng, mà cốt lõi là các bộ quy tắc ứng xử, đạo đức kinh doanh và tuân thủ nó trên thực tế. Bộ quy tắc ứng xử, đạo đức kinh doanh giúp định hướng các quyết định và hoạt động kinh doanh. Các nội dung được áp dụng tại mọi địa điểm và ở mọi cấp độ kinh doanh, bao gồm giám đốc, cán bộ, nhân viên cũng như các nhà cung cấp, các nhà thầu, đại lý, bán hàng và các đối tác kinh doanh. Ngoài ra, Bộ quy tắc ứng xử còn hướng tới thúc đẩy nhân viên thực hiện nhiệm vụ của mình một cách phù hợp, đúng pháp luật và cảnh báo những hậu quả của hành vi tham nhũng.

Thứ tư, tiếp tục đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng liên quan đến “lợi ích nhóm”, quan hệ “thân hữu” giữa doanh nghiệp với cán bộ, công chức trong hoạt động kinh doanh. Theo đó, cần chú trọng xây dựng, ban hành và thực thi các cơ chế về kiểm soát quyền lực chặt chẽ từ bên trong lẫn bên ngoài; đổi mới công tác cán bộ theo hướng đề cao quy chuẩn hóa, chuyên nghiệp hóa, trách nhiệm giải trình và trách nhiệm cá nhân, người đứng đầu; các thủ tục hành chính phải đơn giản hóa, công khai, đồng bộ, thống nhất; tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật, xóa bỏ cơ chế “xin - cho” trong quản lý kinh tế - xã hội; hoàn thiện các quy định về quản lý tài sản công, đấu thầu các dự án, đấu giá quyền sử dụng đất và tài sản công theo hướng minh bạch, công khai, chặt chẽ và đồng bộ; xử lý nghiêm các vi phạm pháp luật trong các lĩnh vực dễ phát sinh tiêu cực, tham nhũng, dư luận xã hội quan tâm, những vấn đề nổi cộm, gây bức xúc trong xã hội; tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh, chuyển từ một mô hình quản lý truyền thống sang một mô hình chuyển đổi số, quản lý hiện đại, minh bạch và hiệu quả…

Thứ năm, cần quy định pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự đối với các tội hối lộ. Theo kinh nghiệm quốc tế, việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân với các tội hối lộ sẽ góp phần vào việc cảnh báo, ngăn chặn những hoạt động tranh giành lợi thế thiếu lành mạnh của các doanh nghiệp; đồng thời thúc đẩy họ xây dựng các bộ quy tắc ứng xử đạo đức, liêm chính, tăng cường các chương trình tuân thủ, sử dụng cơ chế phòng ngừa và tự phát hiện tham nhũng để tránh bị xử lý hình sự./.